W Ewangelii św. Mateusza czytamy:
„Przechodząc obok jeziora Galilejskiego, Jezus ujrzał dwóch braci: Szymona zwanego Piotrem i brata jego Andrzeja” (Mt 4,12). Jezus zaprasza ich do pójścia za Nim, a ci od razu zostawiają wszystko. My jednak często w naszym życiu nie zostawiamy wszystkiego dla Pana, chociaż przez całe życie doświadczamy strat – tracimy osoby, dobra materialne. Niech Eucharystia, pełne w niej uczestnictwo, przypomina nam o tym, że oddawanie Bogu wszystkiego to droga do Jezusa.
(Oremus)
W dniu dzisiejszym, kończąc cykl tematu: „Znaki i gesty liturgiczne” chcielibyśmy przybliżyć znaczenie używanego w kościele kadzidła oraz przypomnieć jak ważnym znakiem dla nas jest krzyż ołtarzowy.
Kadzidło było stosowane w świątynnej liturgii żydowskiej jako znak uwielbienia Boga oraz symbol modlitwy, która jak dym wznosi się do góry, do słuchającego Boga.. ”Niech moja modlitwa będzie stale przed Tobą jak kadzidło” – modlił się psalmista(Ps 141,2). W księdze Wyjścia czytamy: „Kadzidło to będzie dla ciebie największą świętością” (Wj 30,36). Zaś św. Paweł nas zachęca „i żyjcie w miłości na wzór Chrystusa, który nas umiłował i samego siebie wydał za nas jako dar i ofiarę dla Boga, jako miłą woń” (Ef 5,2). W innym miejscu Apostoł stwierdza, że chrześcijanin roztacza wokół siebie „miłą woń Chrystusa” (2Kor 2,14-15). Pamiętamy również, że kadzidło było jednym z darów przyniesionych nowo narodzonemu Chrystusowi przez Mędrców ze Wschodu.
Okadzenie ma obecnie podwójne znaczenie. Jest to forma oddania czci Chrystusowi obecnemu w postaciach eucharystycznych, w słowie Bożym, w osobie kapłana i pośród ludu, a także okazania szacunku tym znakom, które na Niego wskazują, jak krzyż czy ołtarz. Jednocześnie okadzenie jest znakiem modlitwy Kościoła, wznoszącej się do Boga, jak dym kadzidła.
Kadzidło może (to znaczy że nie musi) być używane podczas Mszy Świętej. Pojawia się ono w niektórych momentach. W procesji wejścia okadza się krzyż niesiony w tej właśnie procesji. Po przyjściu okadza ołtarz oraz krzyż. W okresie wielkanocnym okadza również paschał. Potem kadzidło pojawia się przed Ewangelią, gdy diakon lub celebrans okadzają ewangeliarz na znak oddania czci Jezusowi Chrystusowi, który jest Żywym Słowem. Podczas ofiarowania darów, celebrans najpierw okadza dary ofiarne, ołtarz, krzyż i ewentualnie paschał, następnie, przed wypowiedzeniem modlitwy: „Obmyj mnie Panie z mojej winy i oczyść mnie z grzechu mojego” diakon lub ceremoniarz okadza celebransa, aby następnie przejść przed ołtarz i dokonać okadzenia wiernych. Symbolika ta podkreśla, że kapłan nie odprawia Eucharystii dla ludu ale razem z nim. Obecność ludu czyli zgromadzenia eucharystycznego jest niezbędna i tak samo ważna jak obecność kapłana w sprawowaniu wspólnej Eucharystii. Po raz ostatni w Eucharystii kadzidło używane jest podczas przeistoczenia, gdy okadza się chleb i wino, które już stały się Ciałem i Krwią Zbawiciela.
W trzech omawianych sytuacjach zachowujemy się tak samo jak w Mszy św. bez stosowania kadzidła. Jedynym wyjątkiem kiedy powinniśmy przyjąć postawę stojącą jest moment okadzania celebransa i wiernych. Taka postawa wiernych wynika bezpośrednio z 149 pkt Ceremoniału Liturgicznej Posługi Biskupów. Natomiast kiedy Ceremoniarz oddaje pokłon osobom przed ich okadzeniem, osoby te, czyli celebrans, koncelebransi czy lud, nie odwzajemniają tego pokłonu. Nie jest to pokłon pozdrowienia, ale znak czci dla świętej posługi kapłanów oraz czci oddanej ludowi z racji jego godności wynikającej z chrztu. (OWMR 75)
Ostatnim znakiem jaki chcemy omówić jest krzyż ołtarzowy i krzyż procesyjny.
Spoglądając w stronę prezbiterium, w różnych kościołach i kaplicach możemy zauważyć dużą różnorodność w umiejscowieniu krzyża ołtarzowego. Stoi on na środku lub na boku mensy ołtarza, przed ołtarzem po prawej lub lewej stronie, z tyłu ołtarza, w znacznej odległości od niego albo leży na środku ołtarza. Nieraz spotyka się krzyż wiszący nad ołtarzem albo na ścianie za ołtarzem. W niektórych kościołach za krzyż ołtarzowy uznaje się ten, który stoi nad tabernakulum. Krzyże są różne co do wielkości i kształtu, a także posiadają różną figurę Chrystusa ukrzyżowanego.
Aktualne przepisy wskazują, że:
„Na ołtarzu lub w jego pobliżu ma się znajdować krzyż z wizerunkiem Chrystusa ukrzyżowanego” (OWMR ,117 s.48).
„Przyniesiony w procesji krzyż z wizerunkiem Chrystusa ukrzyżowanego można ustawić obok ołtarza, aby pełnił funkcję krzyża ołtarzowego, który winien być tylko jeden. W przeciwnym razie należy krzyż procesyjny ustawić w godnym miejscu” (OWMR,122 s50).
Mówi się również o „krzyżu na ołtarzu lub obok niego, który ma być dobrze widoczny dla zgromadzonych wiernych” (OWMR, 308 s.85).
Ponadto: „Krzyż ołtarzowy i krzyż procesyjny należy otoczyć szczególną troską” (OWMR, 350 s. 96)
W tradycji Kościoła istnieje przekonanie, że krzyż, na którym umarł Chrystus, był pierwszym ołtarzem ofiarnym. Jan Chryzostom w swojej homilii głosił: ”Jako Pascha nasza za nas został ofiarowany Chrystus. A gdzie został ofiarowany, powiedz! Na wysokiej belce. Nowy to ołtarz na taką ofiarę, bo i ofiara jest nowa i niezwykła. (…) Oto tu został ofiarowany, a tam sam siebie ofiarował. Czy widziałeś, jak stał się i ofiarą i ofiarnikiem, a ołtarzem był krzyż?” Uważał on, że z krzyża wypływa moc ukrzyżowanego Chrystusa, który może wprowadzić człowieka do raju. Płynie z niego również niewypowiedziane miłosierdzie. W katechezie chrzcielnej wyjaśniał, że woda wypływająca z przebitego boku Jezusa była obrazem chrztu, a krew — obrazem Eucharystii. Przebicie boku dokonane zostało w chwili, gdy Jezus wisiał na krzyżu, czyli na nim powstał obraz tej Eucharystii, która sprawowana jest na ołtarzu.
Krzyż i ołtarz są zatem miejscem i znakiem ofiary Chrystusa. Wielkie podobieństwo krzyża do ołtarza, a nawet jakby utożsamianie tych dwóch znaków, spowodowało, że zaczęto im okazywać takie same gesty szacunku. Do tych gestów należy okadzenie i głęboki ukłon. Kapłan i usługujący po przybyciu do ołtarza i przed odejściem od niego składają głęboki ukłon(OWMR 122, s.50). Natomiast taki ukłon oddaje się w stronę krzyża przed jego okadzeniem i po okadzeniu. Ukłonów przy okadzeniu ołtarza i darów nie wykonuje się. Jeżeli krzyż jest na ołtarzu, okadza się go przed okadzeniem ołtarza, a po okadzeniu darów ofiarnych.(OWMR 277, s. 77)
Ścisła więź ołtarza i krzyża uwydatniona została w Katechizmie i w niektórych księgach liturgicznych. Katechizm głosi: „Ołtarzem Nowego Przymierza jest Krzyż Chrystusa, z którego wypływają sakramenty Misterium Paschalnego. Na ołtarzu, który stanowi centrum świątyni, uobecnia się w znakach sakramentalnych ofiara Krzyża” (KKK 1182). Krzyż i ołtarz są zatem znakiem jedynej ofiary uobecnianej w celu zbawienia ludzi. Śmierć Jezusa na ołtarzu krzyża była wyrazem największej miłości do ludzi, na co wskazują Jego słowa: „Nikt nie ma większej miłości od tej, gdy ktoś życie swoje oddaje za przyjaciół swoich” (J 15,13). On swoje życie oddał — Jego krew została wylana za uczniów i za wielu innych, za wszystkich. Jan Paweł II w swojej encyklice „Ecclesia de Eucharistia” przypomniał, że w Sakramencie Ołtarza Chrystus objawia w pełni ogrom swej miłości. Eucharystia jest ofiarą Krzyża, która trwa na wieki i stanowi największy dar ofiarowany przez Chrystusa Kościołowi. Ofiara Chrystusa i ofiara eucharystyczna są jedną ofiarą”.
W naszej parafii w trakcie Mszy Świętej, Celebrans i służba liturgiczna oddają cześć Najświętszemu Sakramentowi obecnemu w tabernakulum, przez przyklęknięcie na początku i na samym jej końcu. Ołtarz jest punktem, na którym skupia się cała celebracja, co podkreślają ucałowania na początku i końcu celebracji oraz głębokie ukłony. Cześć znakowi krzyża oddawana jest zasadniczo tylko przy okazji okadzania ołtarza. Jako że Msze „z asystą” należą w naszej parafialnej praktyce do rzadkości, krzyż zasadniczo pozostaje w liturgii mszalnej znakiem obecnym, ale w hierarchii oddawanej czci, troszeczkę pomijany. Na jednej z katechez sugerowaliśmy, że prawidłowym gestem podczas przechodzenia przed ołtarzem podczas Eucharystii jest głęboki ukłon, a po konsekracji przyklęknięcie. Biorąc pod uwagę przytoczone teksty mówiące o więzi ołtarza i krzyża, pozwolimy sobie zasugerować, że przed Mszą św. jak i po niej przechodząc przed stojącym krzyżem, wskazanym gestem jest wykonanie głębokiego skłonu. Uważamy, że taka praktyka idzie w zgodzie argumentami teologicznymi oraz przykładami praktyk papieży Benedykta XVI i Franciszka, dotyczącymi przywracania centralnego miejsca krzyża w liturgii eucharystycznej.